VAHYİN İNŞA ETTİĞİ ŞAHSİYET

Vahiy, insana yalnızca neye inanması gerektiğini bildirmek için gelmez; nasıl bir insan olması gerektiğini de öğretir. Bu sebeple Kur’an’ın hedefi sadece bilgi sahibi bir zihin meydana getirmek değil, hayatın içinde Allah’a karşı sorumluluğunun bilincinde olan bir şahsiyet inşa etmektir. İnsan Kur’an’ı okuyabilir, ayetleri ezberleyebilir, dinî kavramları öğrenebilir; fakat bütün bunlar onun düşünme biçimini, tercihlerini, korkularını, sevgilerini, öfkesini, para ile ilişkisini, iktidar karşısındaki tavrını ve insanlarla kurduğu bağı değiştirmiyorsa vahyin inşa edici yönü henüz hayata bütünüyle taşınmamış demektir. Çünkü vahiy yalnızca zihinde taşınacak bilgi değil, insanı dönüştürecek bir ölçüdür. Kur’an’ın yetiştirmek istediği insan, vahyi hayatının belirli alanlarına kabul edip diğer alanlarını başka ölçülere bırakan parçalanmış bir insan değildir. İnancıyla ticareti, ibadetiyle ahlakı, duasıyla siyaseti, secdesiyle toplumsal ilişkileri arasında aynı ölçünün izini taşıyan bütünlüklü bir şahsiyettir.

Vahyin inşa ettiği şahsiyetin ilk büyük dönüşümü ölçünün değişmesidir. İnsan tabiatı gereği çevresinden etkilenir. İçinde yaşadığı toplum ona neyin değerli, neyin değersiz; kimin güçlü, kimin zayıf; neyin başarı, neyin başarısızlık olduğunu öğretir. Modern hayat da insana kendi ölçülerini sunar: Çok kazanmak başarıdır, görünür olmak değerlidir, güçlü olmak haklı olmaya yakındır, çoğunluğun kabul ettiği normaldir, çağın gerisinde kalmamak için değişime uyum sağlamak gerekir. Vahiy ise tam burada insanın önüne başka bir soru koyar: Allah katında doğru olan nedir? İşte şahsiyet bu soruyla kurulmaya başlar. Vahyin yetiştirdiği insan için hakikat, insanların alkışına göre değişmez. Bir düşüncenin milyonlar tarafından benimsenmesi onu hak yapmadığı gibi, bir hakikatin yalnız kalması da onu batıl hâle getirmez. Böyle bir insan toplumdan kopmaz; fakat toplumun içinde eriyip kaybolmaz. Çağını bilir fakat çağını mutlaklaştırmaz. İnsanları dinler fakat hakikatin kaynağını insanların değişken kanaatlerine teslim etmez.

Bu nedenle vahyin inşa ettiği şahsiyetin en belirgin özelliklerinden biri iç bağımsızlığıdır. Onun Rabbi Allah olduğu için insanların gözündeki konumunu hayatının en büyük meselesi hâline getirmez. Makam karşısında küçülmez, servet karşısında kişiliğini kaybetmez, güç karşısında hakikati değiştirmez. Kaybetme korkusu onu yanlışın yanında tutamaz; kazanma arzusu da ona yanlışı doğru gösteremez. Çünkü onun zihninde rızık, itibar, hayat, ölüm, başarı ve kayıp yeniden anlamlandırılmıştır. Kur’an’ın “Allah bize yeter” bilinci, insana dünyadan kaçmayı değil, dünyanın karşısında şahsiyetini kaybetmeden durabilmeyi öğretir. Böyle bir insanın değeri sahip olduklarından değil, kimin karşısında eğildiğinden anlaşılır. Allah’ın huzurunda eğildiği için başka güçlerin karşısında kişiliğini satmaz.

Vahiy aynı zamanda insanın arzularıyla olan ilişkisini değiştirir. Çağımız insana çoğu zaman “İstiyorsan yap, seni mutlu ediyorsa doğrudur, hayat senindir” diye sesleniyor. Kur’an ise insanı arzusunun peşinden sürüklenen bir varlık olmaktan çıkarıp iradesinin sahibi olmaya çağırır. Vahyin inşa ettiği insan her istediğini yapan insan değil, gerektiğinde istediğine “hayır” diyebilen insandır. Öfkelenebilir fakat öfkesini adaletin önüne geçirmez. Sevebilir fakat sevgisi hakikati değiştirmez. Birinden nefret edebilir fakat nefreti onu zulme götürmez. Kazanmak ister fakat harama uzanmaz. Güç sahibi olabilir fakat gücü kendisine sınırsız yetki vermez. Çünkü onun hayatında sınır, insanın arzusunun bittiği yerde değil Allah’ın koyduğu ölçünün başladığı yerde ortaya çıkar. İşte kulluk insanı küçülten değil, nefsinin ve başka insanların tahakkümünden kurtaran bir bilinç hâline burada gelir.

Vahyin inşa ettiği şahsiyet iki ayrı insan olarak yaşamaz. Camide başka, ticarette başka; ailesinin yanında başka, toplum içinde başka; güçsüzken başka, güç elde ettiğinde başka değildir. Namazında Allah’ın huzurunda duran insan ile ticaret yaparken müşterisinin karşısında duran insan aynıdır. Yetimin hakkını konuşurken gösterdiği hassasiyetle kendi menfaatine dokunulduğunda gösterdiği hassasiyet arasında uçurum bulunmaz. Adaleti yalnızca kendisine lazım olduğunda hatırlamaz. Kur’an’ın “Ey iman edenler! Kendinizin, anne babanızın ve yakınlarınızın aleyhine bile olsa adaleti titizlikle ayakta tutun.” (Nisâ, 4/135) çağrısı tam da böyle bir şahsiyet meydana getirir. Çünkü vahiy, insanın hakikati başkalarına uyguladığı bir ölçü olmaktan çıkarır; önce kendi nefsini onun karşısına oturtur.

Bunun için vahyin yetiştirdiği insanın en önemli özelliklerinden biri kendisiyle hesaplaşabilmesidir. Sürekli başkalarının yanlışlarını gören fakat kendi yanlışlarına körleşen bir dindarlık, şahsiyet inşa etmekte yetersiz kalır. Kur’an insanı sadece dışarıdaki kötülükle mücadeleye değil, kendi içindeki kibir, gösteriş, kıskançlık, hırs, korku, bencillik ve menfaatçilikle yüzleşmeye çağırır. İnsan bazen hakkı savunurken bile nefsini savunabilir; dini anlatırken kendisini büyütebilir; mücadele ederken adaletten uzaklaşabilir. Bu nedenle vahyin inşa ettiği şahsiyet, “Ben doğru taraftayım” demekle yetinmez; “Doğru tarafta dururken ben de doğru kalabiliyor muyum?” sorusunu sorar. Bu soru insanı sürekli diri tutar.

Vahiy insanın güç anlayışını da değiştirir. Cahiliye zihniyetinde güç, başkalarını kendine boyun eğdirebilme imkânıdır. Vahyin terbiyesinde ise güç, önce insanın kendisine hâkim olabilmesidir. Makam elde ettiğinde değişmemek güçtür. Para çoğaldığında ölçüyü kaybetmemek güçtür. Öfkelendiğinde zulmetmemek, intikam alma imkânı varken adaletten ayrılmamak, kalabalık başka tarafa yürürken doğru bildiğinin yanında durabilmek güçtür. Bu sebeple vahyin inşa ettiği şahsiyet yalnızca zayıfken ahlaklı değildir; eline imkân geçtiğinde de ahlakını korur. Çünkü onun ahlakı mecburiyetten değil, kulluk bilincinden doğar.

Aynı dönüşüm başarı anlayışında da gerçekleşir. Vahyin inşa ettiği insan her sonucu başarı, her kaybı mağlubiyet olarak görmez. Çok para kazanmak, makam elde etmek, geniş kitlelere ulaşmak veya siyasi ve toplumsal güç sahibi olmak kendi başına insanın doğruluğunu göstermez. Bazen insan dünyada kazanırken kendisini kaybedebilir; bazen de dünyada kaybettiği hâlde şahsiyetini koruyabilir. Bu nedenle asıl soru “Ne kazandım?” değil, “Kazanırken neye dönüştüm?” sorusudur. Bir insan servet kazanırken merhametini, makam kazanırken adaletini, çevre kazanırken doğruluğunu, iktidar kazanırken kulluk bilincini kaybetmişse elindeki kazançların büyüklüğü şahsiyetindeki kaybı telafi etmez.

Vahyin inşa ettiği şahsiyet aynı zamanda merhamet ile adaleti birlikte taşır. Merhamet adına hakikati gizlemez, hakikat adına merhametsizleşmez. Yanlışa yanlış der fakat yanlış yapan insanı bütünüyle değersizleştirmez. Haksızlığa karşı çıkar fakat kendisi haksızlık yapmaz. Mücadele eder fakat mücadele ettiği insana benzemez. Çünkü vahyin hedeflediği değişim yalnızca yanlış düzenlerin değişmesi değildir; o düzenleri yeniden üreten insan tipinin de değişmesidir. Zulme karşı çıkarken zalimin yöntemlerini benimseyen, yalanla mücadele ederken yalan söyleyen, adaletsizliği eleştirirken kendi tarafının adaletsizliğini görmezden gelen insan henüz vahyin ahlakını hayatının tamamına taşıyamamıştır.

Burada çok önemli bir ayrım ortaya çıkar: Vahiy taraftar değil, şahsiyet yetiştirir. Taraftar kendi tarafının yanlışını savunabilir; şahsiyet savunmaz. Taraftar kalabalığın peşinden yürüyebilir; şahsiyet ölçünün peşinden yürür. Taraftar liderini, grubunu, cemaatini, partisini, çevresini veya geleneğini hakikatin önüne geçirebilir; vahyin inşa ettiği insan ise sevdiği ve ait hissettiği yapıları da hakikatin terazisine koyar. Hiçbir beşerî aidiyete mutlak sadakat göstermez. İnsanlara bağlılığı, hakka bağlılığının önüne geçmez. Çünkü bilir ki insanlar değişebilir, kurumlar bozulabilir, güç yozlaştırabilir, gelenek yanlış üretebilir; fakat hakikat insanların durumuna göre şekil değiştirmez.

Vahyin yetiştirdiği insan dünyadan çekilen değil, hayatın içine ölçü taşıyan insandır. Aile kurduğunda vahyin şahididir; ticaret yaptığında vahyin şahididir; eğitim verirken, yönetirken, üretirken, konuşurken, yazarken ve toplumsal meselelerde tavır alırken aynı sorumluluğu taşır. Kur’an onun elinde yalnızca okunan bir kitap değil; dünyayı anlamlandırdığı bir bakışa dönüşür. Böylece vahiy insanın zihninden diline, dilinden ahlakına, ahlakından ilişkilerine, ilişkilerinden topluma doğru ilerler. Vahyin toplumu dönüştürmesi, önce insanın içinde hüküm kurmasıyla başlar.

Bugün belki de üzerinde düşünmemiz gereken temel mesele budur: Kur’an hayatımızda ne kadar okunuyor sorusundan önce, bizi ne kadar yeniden inşa ediyor? Çünkü vahyin amacı yalnızca kendisine inanan insanlar meydana getirmek değil; kendisinin ölçüleriyle düşünen, yaşayan, tercih eden ve gerektiğinde bedel ödeyebilen şahsiyetler meydana getirmektir. Bilginin ahlaka, inancın iradeye, ibadetin karaktere, kulluğun hayata dönüşmediği yerde büyük bir eksiklik vardır.

Vahyin inşa ettiği şahsiyet kusursuz insan değildir. Yanılabilir, düşebilir, korkabilir, yorulabilir. Fakat onu farklı kılan, düştüğü yerde yanlışını meşrulaştırmaması; hatasına dinî, siyasi veya toplumsal mazeretler üretmemesidir. Ölçüyü kendisine göre değiştirmek yerine kendisini yeniden ölçüye döndürür. Çünkü onun asıl mücadelesi dünyayı kendisine benzetmek değil, önce kendisini Allah’ın istediği insana dönüştürmektir.

Ve belki bütün mesele tek bir soruda düğümlenir:

Vahyi biz mi kendi hayatımıza uyduruyoruz, yoksa vahyin bizi yeniden inşa etmesine izin mi veriyoruz?

İslam Başaran

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube