ALLAH BİRDİR; İKİ ALLAH’TAN BİRİ DEĞİLDİR

“Allah birdir” sözü, yalnızca sayısal bir birlik ifadesi değildir. Bu söz, insanın hayatını, aklını, kalbini, iradesini, hukukunu, ahlâkını, siyasî ve toplumsal duruşunu belirleyen en temel hakikattir. Tevhid, Allah’ın varlığını kabul etmekten ibaret değildir; Allah’ı tek yaratıcı, tek rab, tek ilah, tek hüküm sahibi, tek mutlak otorite, tek sığınılacak merci ve tek kulluk edilecek varlık olarak kabul etmektir.

Toplum içinde zaman zaman “Allah bir” ifadesi yanlış veya eksik anlaşılmıştır. Sanki mesele, insanların “iki Allah vardır” demesiymiş gibi algılanmıştır. Hâlbuki tarih boyunca cahiliye topluluklarının temel sapması çoğu zaman “iki Allah vardır” demek değil; Allah’ı kabul ettikleri hâlde O’nun yanında başka güçlere, putlara, şahıslara, ideolojilere, geleneklere, yöneticilere, nefislere veya toplumsal otoritelere ilahlık payesi vermeleridir. Kur’an’ın itiraz ettiği asıl mesele budur: Allah’ın varlığını kabul edip hayatı Allah’tan bağımsız düzenlemek.

Kur’an, Mekke müşriklerinin Allah’ı inkâr etmediğini açıkça bildirir. Onlar gökleri ve yeri yaratanın Allah olduğunu kabul ediyorlardı. Fakat buna rağmen Allah’a ortak koşuyor, O’nun dışında birtakım varlıkları aracı, koruyucu, hüküm koyucu ve kendilerine yakınlık sağlayıcı güçler olarak görüyorlardı. Kur’an şöyle buyurur: “Andolsun, onlara: ‘Gökleri ve yeri kim yarattı?’ diye sorsan, mutlaka ‘Allah’ derler.”¹ Bu ayet, cahiliyenin Allah’ı tamamen reddetmediğini; fakat Allah inancını hayatın merkezine yerleştirmediğini göstermektedir.

Bu nedenle “Allah birdir” demek, “Allah iki değildir” demekten çok daha derin bir anlam taşır. Allah birdir; yani O’nunla birlikte hüküm koyacak, helâl-haram belirleyecek, insanın nihai bağlılığını isteyecek, kalbin en büyük sevgisini talep edecek, korkunun ve umudun merkezine yerleşecek başka hiçbir ilah yoktur.

İlah Ne Demektir?

“İlah” kelimesi, yalnızca tapılan heykel veya put anlamına gelmez. İlah; kendisine kulluk edilen, mutlak bağlılık gösterilen, emirlerine kayıtsız şartsız boyun eğilen, kendisinden medet umulan, uğruna hayatın şekillendirildiği varlık veya otorite demektir. Bu yönüyle ilah kavramı insan hayatının merkezinde yer alır.

Bir insan Allah’a inanabilir; fakat hayatında Allah’ın hükmünü belirleyici kılmazsa tevhidi eksik anlamış olur. Çünkü tevhid sadece “Allah vardır” demek değildir. Tevhid, “Allah’tan başka ilah yoktur” demektir. Bu ifade, önce bütün sahte ilahları reddeder, sonra yalnız Allah’a kulluğu kabul eder. Bu nedenle kelime-i tevhid, yalnızca bir inanç cümlesi değil, aynı zamanda bir hayat ilanıdır.

Kur’an bu hakikati en açık biçimde şöyle bildirir: “Sizin ilahınız tek bir ilahtır. O’ndan başka ilah yoktur. O Rahmân’dır, Rahîm’dir.”² Bu ayet, Allah’ın birliğini hem inanç hem kulluk hem de hayat düzeni bakımından ortaya koyar.

Cahiliyenin İlah Anlayışı

Cahiliye, Allah’ı hiç bilmeyen toplum demek değildir. Cahiliye, Allah’ı gereği gibi tanımayan, O’nun hakkını O’na vermeyen, hayatı vahiyden bağımsız kuran anlayıştır. Mekke cahiliyesinde insanlar Allah’ı biliyorlardı; fakat putları Allah’a yaklaştırıcı vasıtalar kabul ediyorlardı. Kur’an onların bu anlayışını şöyle aktarır: “Biz onlara ancak bizi Allah’a daha çok yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz.”³

Bu anlayış, açık bir putperestlik olduğu kadar, insanın Allah ile arasına sahte aracılar koymasıdır. Kur’an bu anlayışı reddeder. Çünkü Allah insana şah damarından daha yakındır; O’na ulaşmak için putlara, kutsallaştırılmış şahıslara, mutlaklaştırılmış geleneklere veya ideolojik yapılara ihtiyaç yoktur.

Cahiliyenin ilah anlayışı sadece taş ve ağaçtan yapılmış putlarla sınırlı değildir. İnsan bazen kendi nefsini ilah edinir. Kur’an bu durumu şöyle haber verir: “Hevâsını ilah edineni gördün mü?”⁴ Bu ayet, ilahlığın sadece mabedlerde değil, insanın arzularında, kararlarında ve tercih sisteminde de ortaya çıkabileceğini gösterir.

Bugün insan, Allah’ın haram dediğini normalleştiriyor, Allah’ın emrini çağ dışı görüyor, nefsinin isteklerini hayatın ölçüsü yapıyorsa, bu ayetin uyardığı tehlikenin içine düşmüş olur. Modern çağın putları bazen heykel değildir; makam, para, şöhret, ideoloji, piyasa, devlet, lider, cemaat, moda, arzu ve çıkar olabilir.

Allah’ın Cahiliye İlah Anlayışına İtirazı

Allah’ın cahiliyeye itirazı, sadece putların varlığına değildir. Asıl itiraz, insanın Allah dışında mutlak otoriteler üretmesinedir. Çünkü Allah yaratandır; yaratan ise hükmetme hakkına sahiptir. Kur’an şöyle buyurur: “Dikkat edin, yaratmak da emretmek de yalnız O’na aittir.”⁵

Bu ayet, tevhidin en temel esaslarından birini ortaya koyar: Yaratma Allah’a ait olduğu gibi, emretme ve hüküm koyma yetkisi de Allah’a aittir. İnsan Allah’ın yarattığı bir varlık olduğu hâlde, Allah’tan bağımsız bir hayat düzeni kuramaz. Kurarsa, Allah’ı teoride kabul etmiş fakat pratikte O’nun ilahlığını hayattan uzaklaştırmış olur.

Kur’an’ın şirkle mücadelesi bu nedenle derindir. Şirk, sadece Allah’ın yanında başka bir yaratıcı kabul etmek değildir. Şirk; Allah’ın hakkı olan sevgi, korku, itaat, hüküm, dua, teslimiyet ve kulluğu başkasına vermektir.

İlahlık Makamı Nedir?

İlahlık makamı, mutlak otorite makamıdır. Bu makam yalnız Allah’a aittir. Çünkü Allah yaratandır, yaşatandır, rızık verendir, öldürendir, diriltendir, hüküm sahibidir, gaybı bilendir, kullarını hesaba çekecek olandır.

Bir varlığın ilah kabul edilmesi için ona “Allah” denmesi gerekmez. Eğer bir kişi, kurum, lider, gelenek veya ideoloji Allah’ın hükmünün önüne geçiriliyorsa; onun ölçüleri Allah’ın ölçülerinden üstün görülüyorsa; onun razı olması Allah’ın razı olmasından daha önemli hâle geliyorsa orada ilahlık makamına müdahale vardır.

Kur’an, Yahudi ve Hristiyanlardan bir kısmının din adamlarını rabler edinmesini eleştirirken bunu açıkça gösterir: “Onlar Allah’ı bırakıp hahamlarını, rahiplerini ve Meryem oğlu Mesih’i rabler edindiler. Oysa onlar ancak tek bir ilaha kulluk etmekle emrolunmuşlardı.”⁶ Bu ayet, ilahlığın yalnızca secde edilen putlarla sınırlı olmadığını; helâl-haram belirleme, mutlak itaat isteme ve Allah’ın hükmünü değiştirme yetkisiyle de ilişkili olduğunu gösterir.

Nitekim Hz. Peygamber bu ayeti açıklarken, onların din adamlarına doğrudan ibadet etmediklerini; fakat onların helâl dediğini helâl, haram dediğini haram kabul ettiklerini bildirmiştir.⁷ Bu açıklama, ilah kavramının hayatın hukukî, ahlâkî ve toplumsal alanlarını da kapsadığını gösterir.

Allah’ın Kınadığı İlah Anlayışı

Allah’ın kınadığı ilah anlayışı, insanın Allah’ı gökte kabul edip yeryüzünde O’nun hükmünü dışlamasıdır. Bu anlayışta Allah vardır; fakat hayatın merkezinde değildir. Allah’a inanılır; fakat ticaret, siyaset, hukuk, aile, eğitim, ahlâk, medya ve toplumsal düzen Allah’ın vahyinden bağımsız yürütülür.

Bu nedenle Kur’an’ın tevhid çağrısı sadece ibadet alanına sıkıştırılamaz. Namazda Allah’a yönelip ticarette hileyi normal görmek, duada Allah’tan istemek fakat hukukta Allah’ın ölçüsünü gereksiz saymak, camide Allah’ı anmak fakat toplum düzeninde vahyi devre dışı bırakmak tevhidin ruhuna aykırıdır.

Allah şöyle buyurur: “Hüküm yalnız Allah’ındır. O, kendisinden başkasına kulluk etmemenizi emretmiştir. Dosdoğru din işte budur.”⁸ Bu ayet, kulluk ile hüküm arasındaki bağı açıkça kurar. Hükmü Allah’a ait görmek, kulluğun ayrılmaz bir parçasıdır.

Tarihten Günümüze İlah Sapması

Hz. Nuh’un kavmi putlara bağlandı. Hz. İbrahim’in kavmi putları kutsadı. Firavun, siyasî iktidarını ilahlık makamına taşıdı ve “Ben sizin en yüce rabbinizim” dedi. Nemrut, iktidarıyla Allah’ın hükmüne meydan okudu. Mekke müşrikleri, Allah’ı kabul ettikleri hâlde putları Allah’a ortak yaptılar.

Bütün bu örneklerde ortak nokta şudur: İnsan Allah’ın mutlak otoritesine teslim olmak istemediğinde kendisine yeni ilahlar üretir. Bazen bu ilah bir heykel olur, bazen kral, bazen para, bazen sınıf, bazen millet, bazen ideoloji, bazen arzu, bazen gelenek, bazen de insanın kendi benliği.

Bugün modern insan çoğu zaman puta secde etmiyor; fakat hayatını Allah’tan bağımsız ilkelerle kurabiliyor. Bu çağda insanın önündeki en büyük tehlike, Allah’ı inkâr etmeden Allah’sız bir hayat yaşamaktır. Bu, cahiliyenin en sinsi biçimidir.

İnsanın Hayatında Tevhidin Yeri

Tevhid, insanın kalbini özgürleştirir. Çünkü yalnız Allah’a kul olan insan, kullara kul olmaktan kurtulur. Allah’tan başka ilah olmadığını bilen insan, gücün, paranın, makamın, toplum baskısının ve nefsin önünde eğilmez. Onun ölçüsü Allah’ın rızasıdır.

Hz. Peygamber şöyle buyurmuştur: “Kim Allah’tan başka ilah olmadığına ve Muhammed’in Allah’ın elçisi olduğuna şahitlik ederse Allah ona cehennemi haram kılar.”⁹ Bu hadis, kelime-i tevhidin kurtuluş kapısı olduğunu gösterir. Ancak bu şahitlik sadece dille söylenen bir söz değil, kalple tasdik edilen ve hayatla doğrulanan bir hakikattir.

Bir başka hadiste Resûlullah şöyle buyurur: “İmanın en faziletlisi ‘Allah’tan başka ilah yoktur’ sözüdür.”¹⁰ Çünkü bu söz, bütün sahte bağlılıkları yıkar ve insanı Allah’a yöneltir.

Tevhid Nasıl Anlaşılmalı ve Anlatılmalı?

Tevhid anlatılırken mesele sadece “Allah vardır” düzeyinde bırakılmamalıdır. Çünkü cahiliye de Allah’ın varlığını çoğu zaman kabul ediyordu. Asıl anlatılması gereken şudur: Allah varsa, hayat O’na göre düzenlenmelidir. Allah yaratıcı ise hüküm de O’na aittir. Allah rızık verici ise güven de O’na yönelmelidir. Allah hesap soracaksa insan hayatını O’nun huzurunda vereceği hesaba göre yaşamalıdır.

Tevhid dili, insanı korkutmakla birlikte uyandıran, sarsmakla birlikte rahmete çağıran bir dil olmalıdır. İnsanlara “Siz Allah’a inanmıyorsunuz” demekten önce, “İnandığınız Allah hayatınızda nerede duruyor?” sorusu sorulmalıdır. Çünkü çağımız insanının en büyük problemi çoğu zaman Allah’ı tamamen reddetmesi değil, Allah’ı hayatın dışına itmesidir.

Hz. Peygamber’in Mekke’deki daveti bu bakımdan son derece öğreticidir. O, insanları önce tevhid hakikatine çağırdı. Çünkü kalpte tevhid yerleşmeden ahlâk, hukuk, ibadet, toplum ve medeniyet sağlam bir zemine oturmaz.

Ayet Işığında Tevhidi Hakikat

“De ki: O Allah birdir.”¹¹ Bu ayet, Allah’ın zatında, sıfatlarında, fiillerinde ve hükmünde benzersiz olduğunu bildirir.

“Allah’tan başka ilah yoktur. O diridir, kayyûmdur.”¹² Bu ayet, Allah’ın varlığının mutlak, hayatının ezelî, yönetiminin sürekli olduğunu gösterir.

“Sizin ilahınız tek bir ilahtır.”¹³ Bu ayet, insanlığın kulluk merkezinin tek olduğunu bildirir.

“Hüküm yalnız Allah’ındır.”¹⁴ Bu ayet, hayatın düzenleyici otoritesinin Allah olduğunu ortaya koyar.

“Hevâsını ilah edineni gördün mü?”¹⁵ Bu ayet, insanın arzusunu Allah’ın önüne geçirmesinin de bir sapma olduğunu gösterir.

“Yaratmak da emretmek de yalnız O’na aittir.”¹⁶ Bu ayet, yaratma ile yönetme arasındaki bağı kurar.

“Onlar Allah’ı bırakıp hahamlarını ve rahiplerini rabler edindiler.”¹⁷ Bu ayet, Allah’ın hükmünü değiştiren otoritelere mutlak bağlılığın tevhid açısından tehlikesini bildirir.

Hadis Işığında Tevhid Bilinci

“Kim Allah’tan başka ilah olmadığına şahitlik ederse ve kalbinde bunu tasdik ederse cennete girer.”¹⁸

“İmanın en faziletlisi ‘Lâ ilâhe illallah’ sözüdür.”¹⁹

“Allah’ın kullar üzerindeki hakkı, O’na ibadet etmeleri ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmamalarıdır.”²⁰

“Kim Allah’tan başka ilah yoktur der ve Allah’tan başka tapılanları reddederse malı ve canı korunmuş olur; hesabı Allah’a aittir.”²¹

“Dua ibadetin özüdür.”²² Bu hadis, duanın yalnız Allah’a yöneltilmesi gerektiğini gösterir.

“Allah kıyamet günü şöyle buyurur: Ben ortak koşulanların ortaklıktan en uzak olanıyım. Kim bir amel işler de onda benden başkasını bana ortak ederse onu da ortak koştuğunu da terk ederim.”²³

“Sizin hakkınızda en çok korktuğum şey küçük şirktir.” Sahabe “Küçük şirk nedir?” diye sorunca Resûlullah “Riya” buyurmuştur.²⁴

Günümüz İçin Tevhid

Bugün tevhid, yalnızca kelime olarak tekrar edilmeye değil, hayatın bütün alanlarında yeniden anlaşılmaya muhtaçtır. Allah’ın birliği camide kabul edilip çarşıda unutulamaz. Allah’ın hükmü namazda hatırlanıp hukukta dışlanamaz. Allah’ın rızası duada istenip sosyal hayatta terk edilemez.

Bir Müslüman için tevhid; kalpte Allah sevgisinin en büyük sevgi olması, akılda Allah’ın vahyinin en üstün ölçü kabul edilmesi, iradede Allah’ın emrine teslimiyetin esas alınması, toplumda adaletin Allah’ın çizdiği sınırlar içinde aranmasıdır.

Bu hakikat doğru anlatıldığında insanlar şunu fark eder: Tevhid insanı daraltmaz, özgürleştirir. Allah’a kul olan insan, sahte ilahlardan kurtulur. Allah’a teslim olan insan, nefsinin, toplumun, modanın, iktidarın, paranın ve korkunun esaretinden çıkar.

“Allah birdir; iki Allah’tan biri değildir” ifadesi, tevhidin derinliğini anlatan güçlü bir uyarıdır. Çünkü tarih boyunca temel mesele çoğu zaman insanların “iki Allah var” demesi değil; Allah’ın yanında başka otoriteleri, arzuları, putları, sistemleri ve kişileri hayatın belirleyici merkezi hâline getirmesidir.

Kur’an’ın çağrısı açıktır: Allah’tan başka ilah yoktur. Bu söz, bütün sahte ilahları reddetmeden tamamlanmaz. İnsan önce nefsindeki putları, sonra toplumun kutsallaştırdığı batıl otoriteleri, sonra Allah’ın hükmüne ortak edilen bütün anlayışları reddetmelidir.

Tevhid, sadece dilin söylediği bir cümle değil; kalbin bağlandığı, aklın kabul ettiği, iradenin teslim olduğu ve hayatın doğruladığı bir hakikattir. Allah birdir. O’nunla birlikte hüküm koyacak, kulluk isteyecek, hayatı belirleyecek, insanın nihai sadakatini talep edecek hiçbir ilah yoktur.

Dipnotlar

1 – Lokmân 31/25.

2 – Bakara 2/163.

3 – Zümer 39/3.

4 – Câsiye 45/23.

5 – A‘râf 7/54.

6 – Tevbe 9/31.

7 – Tirmizî, Tefsîrü’l-Kur’ân, 9.

8 – Yûsuf 12/40.

9 – Buhârî, İlim, 49; Müslim, Îmân, 47.

10 – Müslim, Îmân, 58.

11 – İhlâs 112/1.

12 – Bakara 2/255.

13 – Bakara 2/163.

14 – Yûsuf 12/40.

15 – Câsiye 45/23.

16 – A‘râf 7/54.

17 – Tevbe 9/31.

18 – Buhârî, İlim, 49; Müslim, Îmân, 47.

19 – Müslim, Îmân, 58.

20 – Buhârî, Cihâd, 46; Müslim, Îmân, 48.

21 – Müslim, Îmân, 37.

22 – Tirmizî, Daavât, 1.

23 – Müslim, Zühd, 46.

24 – Ahmed b. Hanbel, Müsned, V, 428.

İslam Başaran

Yazarımızın Diğer Yazılarını Okumak İçin Lütfen Bu Linki Ziyaret Ediniz.

Mirat Haber – YouTube