Prof. Dr. Celal KIRCA

Doğruluk, en temel ahlâkî erdemlerden biridir; hem insanlar arasındaki güvenin, adaletin ve barışın temelini,  hem  de toplumsal  ve sosyal hayatın ahlâkî omurgasın oluşturur. Dolayısıyla doğruluğun olmadığı yerde, güven, adalet, barış ve toplumsal düzen olmaz. Ne hazindir ki  modern çağda  oluşan ...

Modern çağ, asırlarca devam eden tarım toplumundan sonra bilim ve teknolojinin gelişmesiyle hızla değişen hayat tarzları ve küreselleşmenin getirdiği kültürel etkileşimlerle şekillenen bir dönemi ifade eder. Tarım toplumunun şartlarına göre oluşturulan İslâmî kütür ile  barışık bir hayat yaşayan Müslümanlar, Batı’dan...

Çok değil, bundan yarım asır önce insanlarımız, genelde sade bir hayat yaşarlardı. Bazı insanlar, alış-verişlerinde file kullandıkları halde, bazı insanlar da “Göz hakkı olur” veya “Canı çeker alamaz” düşüncesiyle file kullanmaz, kesekağıdı veya torba kullanırdı. Çoğu insan, “Kabahat gizli” veya...

Din, insanlık tarihi boyunca bireyin varoluşsal anlam arayışlarının en güçlü kaynaklarından biri olmuştur.  Ne var ki modernleşme, sekülerleşme ve küreselleşme, insanın din ile kurduğu  bu ilişkiyi  bozarak karmaşık bir hâle getirmiş;  dolayısıyla bir yandan dinî inançtan uzaklaştırmayı, artan bireyselleşme ve...

KUR’AN ARAŞTIRMALARI KONGRESİ”NE DAİR NOTLAR Prof. Dr. Celal Kırca Yahya Kemal, “Ankara’nın nesini seviyorsunuz?” sorusuna “İstanbul’a dönüşünü” diye  cevap  verirmiş.  Ondaki İstanbul sevgisini, hem “Aziz İstanbul” kitabından, hem de  1957-1971 yılları arasında İstanbul’da okumuş  ve yaşamış biri olarak  ben de ...

Genellikle her nesil, bir sonraki neslin düşünce, davranış ve  hayat tarzlarını beğenmiyor  ve bir şekilde memnuniyetsizliğini ifade ediyor.  Öyle ki Sümer tabletlerinde  bile “Bu gençlik nereye gidiyor?” yazısının yer aldığı görülüyor.  Bu tabletlerden birinde baba oğluna, “Bana bak, adam ol....

Vusul, bilindiği gibi “ulaşmak, erişmek”, usul ise bir amaca ulaşmak için izlenen doğru  ve düzenli yol, yöntem” demektir. Bunun içindir ki Şeyh Edebali, “İlim bil, irfan bil, söz bil. İkram bil, kural bil, doyum bil. Usul bil, adap bil, sınır...

Meta, “Genel anlamda bir market değeri olan, alınıp satılabilen her türlü servis, ürün veya ilişkiyi ifade eder. Metalaşma ise daha önce bir market değeri olmayan servis, ürün veya ilişkilerin bir market (değiş-tokuş) değeri kazanması” olarak tanımlanır. Metalaştırma ise “vaz geçilmez,...

Hikayeler, romanlar, hatıralar, kısaca bireysel ve toplumsal yaşanmışlıklar ibret  ve ders almak isteyenler için yol gösterici  ve mesaj verici bir içeriğe sahiptir. Bu nedenle hikaye ve romanlarda yer alan iyi örnekler de, kötü örnekler de ibret almak isteyenler için bir...

DOĞUM YILDÖNÜMÜNDE PEYGAMBERİMİZİ ANLAMAK “Benzeri yapılacak olan, benzetilmek istenen şey, model, bir şeyin benzeri, tıpkısı, misal, durumu ve niteliği benimsenmeye değer kimse ya da şey ” (1) anlamlarına gelen örnek sözcüğünün, Kur’an’daki karşılığı “üsve” dir. Âyette “Allah’ın resulü, Allah’ı ve...

“Bilim Felsefesi” açısından bakıldığında, “bilimin, bütün meselelerimizi, çözmeye yetkili sihirli bir değnek olmadığı, ancak belli nitelikteki problemlere uygulandığında etkin olduğu bilinmektedir. Ne var ki, bilimin kapsam ve sınırlarını kesinlikle belirleme, çok zor olduğundan hangi meselelerin ilmî incelemeye konu olabileceği, hangi...

Kur’an’ın, tenzil döneminde vahiy-olgu ve olgu-vahiy ilişkisine bağlı olarak teşekkül ettiği ve bu teşekkülün de “sunulmuş vahiy” (nüzul sebebi olmayan vahiy)  ve “istenilmiş vahiy” (nüzul sebebi ve ortamı olan vahiy) olarak tanımlandığı biliniyor.  Bu dönemde dinî hükümlerin 23 yıl­lık bir...

“Kesin bilgiye dayanmayan, kuşkulu veya tahminî düşünce ve kanaate” zan deniliyor  ve “her hangi bir kişi, bir olay ya da  bir durum hakkında yetersiz  bilgiye veya belirsizliğe dayalı olarak oluşan tahminî bir kanaati ifade ediyor”. Bu nedenle her zanda, potansiyel...

Akıl, “düşünme, anlama ve kavrama gücü”; rasyonalite, “ussallık, aklîlik”; rasyonalizasyon ise “ussallaştrma, akla dayattırma”, bahane bulma, mantığa göre açıklama, mantıklı kılma demektir; vicdan, kalp, irade vs. gibi  Allah’ın insanda var ettiği seçme ve ilgi kurma yetisi olarak da tanımlanmaktadır. Bu...

Her haram, insandan ve onun kişiliğinden  bir şeyler koparır ve ahlaken  çürümesine   sebep olur. Ama bazı haramlar var ki bunlar, sadece  o haramları işleyenlerin ve yiyenlerin  benliklerini ve kişiliklerini  değil, aynı zamanda toplumların da sosyal dokularını çürütür ve  insanların birbirine...

Günümüzde genellikle Müslümanların, dinî hayatlarını yaşar­ken ibadet konularında daha duyarlı ve dikkatli oldukları; ama ahlâkî konularda aynı duyarlılığı göstermedikleri müşahede ediliyor. Bu da ister istemez bazı kimselere, “Neden ibadetlerimiz, ahlak üretmiyor?” Kur’an ibadetlerin amacını “takva” olarak gösterdiği halde, neden bazı...

Hz. Ömer,  bir gece Medine sokaklarında gezerken bir evden gelen sesten şüphelenir ve duvardan atlayarak eve girer. Bakar  ki evde bir adam, yabancı bir kadınla içki içmektedir. Hz. Ömer, öfkeli bir eda ile “Allah düşmanı, sen Allah’a karşı isyan ederken...

Değerli bürokrat Kâmuran İnan’ın 1995 yılında yayınladığı “Hayır Diyebilen Türkiye” isimli kitabını, yeniden okuma ihtiyacı hissettim ve hayatımızda önemli bir yeri olan “evet” ve “hayır” sözcükleri ile ilgili düşüncelerini   yansıtan şu cümleleri de sizinle paylaşmak istedim. “Hayır her dilin en...

Her çağın kendine özgü sorunları olmuştur ve olmaya da devam etmektedir. Geçmişte bilim insanları, düşünürler ve bilgi elde etmek isteyenler, kitap bulmak ve okumak zorundaydılar. Günümüzde ise insanlar, her ne kadar  kitap okumaya devam etseler de seyahat etmeden ve fazla...

Bazı insanlar, olaylar karşısında sonuçlarını düşünmeden hareket ederler ve kısa vadeli çıkarlarını, uzun vadeli çıkarlarına tercih ederler. Diğer bir ifade ile “Basireti bağlanmak” deyimine  uygun bir davranış sergilerler. Basiret, bilindiği gibi gerçekleri veya uzağı görebilme, sezebilme yeteneğidir, olayları anlama ve...

Dün olduğu gibi bugün de insanların yaşadığı önemli sorunlardan biri de itaat ve itaatsizlik konusudur. Zira kimi insan, bu konuda ne yapacağını ve nasıl bir tavır alacağını bilememekte; kimi insan da kategorik bir bakış açısıyla ya itaatin yanında ya da...

HÂTIRA YAZMAK NEDEN ÖNEMLİ? Bilgi, görgü artırmak ve araştırmalarda bulunmak üzere 1995 yılı sonbaharında iki aylığına İngiltere’ye bir seyahatim oldu. Londra’da kaldığım bu süre içinde bazen hafta sonları birkaç Türk öğrenci ile birlikte civardaki ormanlara yürüyüşe giderdik. Bir defasında ormanda...

İnsanın yaratılış safhaları ile ilgili Kur’an’da önemli bir bilgi de yer almakta ve  “O, (ana rahminde) atılan bir sudan yaratıldı. Ki o sulb/ bel kemiği ile terâib/ kaburga kemikleri arasından çıkar” denilmektedir. Ayrıca şu iki ayet de insanın yaradılışına  temas...

“Bir şeyin önemini belirlemeye yarayan soyut ölçü, kıymet, üstün niteliğe”  değer denilmekte; “amaç  değerler” ve “araç değerler”  olmak üzere iki kısma  ayrılmaktadır.  Hayatın temel amaçlarını gösteren değerlere amaç değerler; bu amaçlara insanı ulaştıran her türlü etkinlik, çaba ve gayretlere de  araç...

Kur’an kıssalarını tefekkür ve tedebbür edenler, bu kıssalarda çok önemli  ve değerli bilgilerin ve mesajların olduğunu görürler. Hz.Adem’in iki oğlunun kıssası, insanoğlunun menfaati ve  hasedi için neler yapabileceğini gösteren ilk  örnektir. Bozulan düzeni yeniden kurmak, zihinlere yerleşen şirkten ve kötü...

İmam Şafiî, camide ders anlatırken  talebesi Yunus b. Abdüla’lâ ile  bir konuda görüş ayrılığına düşer.  Fakat  bu görüş ayrılığı, aralarında  bir tartışmaya da sebep olmuş olacak ki,  Yunus dersi terk eder. Akşam olunca o büyük imam, mütevazı bir tavırla talebesini...

Bir hidayet rehberi olarak Kur’an’ın,  Tevrat ve İncil’de yer alan bilgilerden ve  Cahiliye adetlerinden doğru olanları tasdik, yalan ve yanlış olanları da tekzip  ve tashih ettiği;  bunları  da kendine özgü bir üslup ile yaptığı biliniyor. Bu üslubun da yerine ve...

“Mealcilik, önceleri Kur’an’ı bizzat kendisinden anlayarak öğrenme amacını taşıyan, fakat zamanla geleneksel İslam anlayışlarına ve yorumlarına karşı tepkisel bir harekete dönüşen; bunun bir sonucu olarak da sadece Kur’an-ı Kerim’in meallerini okumakla yetinen; inanç, ibadet ve hüküm gibi dinî davranış kurallarını...

Cehalet, cehl kökünden türetilmiş bir kavramdır ve ilmin zıddı  olarak “bilgisizlik” anlamına geldiği bilinmektedir. En çok bilinen ve kullanılan anlamı da budur. Ancak  bu sözcükten üretilen Cahiliye kavramının Kur’an’da bu anlam ile birlikte, iki  farklı anlamda kullanıldığı  da görülmektedir.  Bu...

Tefekkür, “düşünme” demektir Düşünme ise “Duyum ve izlenimlerden, tasarımlardan ayrı olarak aklın bağımsız ve kendine  özgü durumu” nu ifade eder.” Karşılaştırmalar yapma, ayırma, birleştirme, bağlantıları kavrama yetisi”  olarak da tanımlanır. Biri gündelik, diğeri bilimsel olmak üzere  iki çeşit  düşünme  arzı ...

Ümit, “geleceğe dair iyimser bir bakış açısını” ifade eder.  Ümitsizlik ise insanın,  bu bakış açısını kaybederek “hayatını anlamlı ve değerli kılacak her şeyden uzaklaşma hissine kapılmasını” da ifade eder. Nitekim pek çok  insanın,  deprem ve sel gibi tabiî,  savaş ve...

Atasözleri “bir toplumun duygu, düşünce, inanç ve kültür yapısını yansıtan öğüt verici özlü sözlerdir”. Bu sözler, uzun yıllar yapılan gözlem ve  kazanılan tecrübeler neticesinde  elde edilen  ve nesilden nesile aktarılarak gelen görüşleri, düşünceleri ve öğütleri ihtiva eder. Dolayısıyla da bu...

“Saygı görme, değerli bulunma, güvenilir olma” ya itibar veya prestij deniliyor.  Dolayısıyla itibar, insanların sahip olmak istediği, arzuladığı, fakat çok  az kişinin buna  ulaşabildiği değerlerin başında yer alıyor. İtibar sahibi olabilmek için her şeyden önce insanın, güvenilir olması; güvenilir olmak...

1789 Fransız devriminde  bir slogan olarak kullanılan “hürriyet, müsavat ve kardeşlik” kavramlarının, Müslüman toplumları da  derinden etkilediği ve bunun bir sonucu olarak da  bazı dinî konuların sorgulandığı; özellikle “eşitlik” kavramının  bu sorgulamada etkin bir role sahip olduğu görülüyor. Nitekim Kur’an’da...

Temsil, “Birinin veya bir topluluğun adına davranma; belirgin özellikleri ile yansıtma, sembolü olma, simgeleme” olarak tanımlanıyor. “Dini temsil”  de, bir dine mensup olan kişilerin, o  dinin ilke ve kurallarını hayatına yansıtması ve örnek davranışlarda bulunması anlamına geliyor. Buna göre...

“Sırât-ı müstakim” ne demek?  Diye bir soru sorulacak olsa, günde 40 defa “Bizi doğru yola, kendilerine nimet verdiklerinin yoluna ilet; gazaba uğrayanlarınkine ve sapıklarınkine değil.”  diyerek  Allah’a  niyazda bulunan Müslümanlardan  acaba yüzde kaçı, Kur’an’a göre bir cevap verebilecektir?  Muhtemeldir ki...

“Hak Dini Kur’an Dili”, merhum Elmalılı Hamdi Yazır’ın tefsirine verdiği bir isim. Derin dinî, kelâmî ve felsefî  kültüre sahip bir alimin,  bu ismi tefsirine ad olarak koymasının, rastgele ve sıradan  olmadığını; bilakis Kur’an’ın kendine özgü bir dil yapısı ve üslubuna...

Yaşlanma, “canlının olgunlaşma süreci tamamlandıktan sonra biyolojik, fizyolojik ve psikolojik yetilerinin zayıfladığı ve yaşam fonksiyonlarının giderek azaldığı bir süreci ifade eder.” Nitekim insan, yaşlandıkça bazı yetilerini yavaş yavaş kaybetmeye başlar; gözleri iyi göremez, kulaları iyi duyamaz, yürümede ve gündelik işlerini...

Dost, “Sevilen ve güvenilen yakın arkadaş, sıkı fıkı görüşülen kimse, gönüldaş” dır. İyi arkadaşlıklar sonucu elde edilen,  hasbî, fakat  hesabî olmayan  bir ilişkiye dayanır. Zira dostluk, “kibritu’l ahmer” gibi nadir bulunan değerli bir kişiliktir. İnsanın onlarca, hatta yüzlerce tanıdığı olabilir,...

Duygu eğitiminden geçmemiş insanların, bir türlü kurtulamadığı olumsuz duygulardan biri de “kıskançlık ve çekememezlik” olarak tanımlanan “haset” tir. Her ne kadar  TDK,  hasedi kıskançlık olarak tanımlasa da, kıskançlığın  hasetten farklı bir anlam içeriğine  sahip olduğu görülmektedir. Zira hasette birine haset...

Her olumlu duygu, dışa yansıtıldığında insanları mutlu, her olumsuz duygu da rahatsız  eder.  İnsanı mutlu eden ve günümüzde en fazla ihtiyaç hissedilen duygulardan  biri  ve en önde geleni de tevazudur; insanı  rahatsız eden  duygu ise  bunun zıddı olan kibirdir. Tevazu,...

KADER ANLAYIŞIMIZA DAİR Mısırlı müfessir Reşid Rıza, tefsirinde “pek çok tefsir kitabının, okuyucularını Kur’ân’ın ulvî gayelerinden ve yol göstericilik vasıflarından uzaklaştırdığını ve bunun nedeni olarak da   bu tefsir  müelliflerinin, Kur’ân’da i’rab bahisleri, nahiv kaideleri, maânî nükteleri, ve beyân ıstılahları aradıklarını;...

FESAD YA DA TABİÎ VE SOSYAL DÜZENİN BOZULMASI SORUNU Kur’an, kâinatta sarsılmaz bir düzenin bulunduğunu ve bunun da boş ve anlamsız olmadığını; kâinatın insan varlığına uygun ve yararlı biçimde düzenlendiğini ve  bu düzenin de Allah tarafından konulduğunu ifade eder. Dolayısıyla...

“KUR’AN İSTİSMARI” “Anlama”, insan  hayatındaki  en temel sorunlardan  biri  olma özelliğini hep korumuş ve korumaya da devam etmektedir.  Zira bir çok sebeple insan, duyduğunu ve okuduğunu ya anlayamamakta, ya da eksik veya yanlış anlamaktadır.  Bu olguyu, sosyal hayatımızda yaşadığımız kadar,...

Doğum zamanı ve ölümü ile ilgili olarak  Hz. İsa kadar tartışılan bir başka peygamber  var mıdır? Sorusunu sormak, sanırım yanlış olmayacaktır. Zira Hz. İsa’nın doğumu ile ilgili olarak Hristiyanlık aleminde; Noel kutlaması ve onun ölüp ölmediği konularında ise  ülkemizde yapılan...

Liyâkat, “lâyık ve yeterli olma” demektir. Kısaca talip olunan işi yapabilme yeteneğine, bilgisine ve tecrübesine sahip olmayı, ifade eder. Kur’an da görev verilecek kişilerde  liyâkat aranmasını, diğer bir deyişle “emanetin ehline verilmesini” emreder. Ancak  bir emir ve  bir  ilke olarak...

“Yerleşik düşünce kalıpları, gelenekler, değer yargıları, alışkanlıklar ve kültürel değerler gibi birçok değişkenin etkileşimiyle oluşan düşünme tarzına” zihniyet deniliyor. Zira her yaşam biçimi, zamanla kendi kültürünü ve zihniyetini  oluşturuyor, dolayısıyla da  bir zihniyetin oluşması  ve değişmesi de kolay olmuyor. Bir...

Huzur, her insanın aradığı ve özlemini çektiği “rahatlık, gönül rahatlığı, baş dinçliği” demektir. Çoğu kere mutlulukla karıştırılmaktadır. Zira mutluluk, “saadet ve bahtiyarlığı”,  kısaca bir şeyi elde etmekten duyulan kıvancı ifade eder. Bu nedenle “Mutluluk andır; yaşanır, gelir ve geçer. Huzura...

Bilim adamları, insanı motive eden, olumlu ve olumsuz tutum ve davranışlara sevk eden duygulardan ve içgüdülerden söz ederler. “Bir canlı türünün bütün bireylerinde akıl ve düşünceden bağımsız olarak doğuştan gelen bilinçsiz her türlü hareket ve davranışa” içgüdü denilirken; “Duyularla algılama;...

CEVAPLARINI ARAYAN DİNDARLIK SORULARI Bir din olarak İslam’ın, bir şekli, bir de o şekle hayat veren ruhu vardır. İbadetler  ve muamelat şekli, iman ve ahlak ise ruhu  simgeler.  Şayet müntesipleri, onun  hem ruhunu, hem  de  şeklini  birlikte yaşıyorsa İslâm,  fert...

Pakistanlı şair Muhammed İkbal’in, Müslümanların çaresizliği ve acizliği  ile Batı’nın acımasızlığı ve saldırganlığı karşında “İslam dünyası aklını kaybetti, Batı dünyası da vicdanını” dediği nakledilir. Aklını kaybetmek, aslında bilgiyi kaybetmek demekti. Zira akıl, bilgiye ihtiyaç duyar ve bilgi  sayesinde işlevsel olur,...

Tarihi süreç içinde bir çok düşünürün, “insan olmak” la ilgili görüş beyan ettikleri biliniyor. Bu düşünürlerden  Sokrates, “Atlar at olarak doğar; insanlar insan olarak doğmaz, insan olunur” derken; Erasmus da  buna benzer bir ifade ile  “İnsan, insan olarak doğmaz, insan...

1884 yılında doğan  Yahya Kemal ile 1876 yılında doğan Ziya Gökalp, toplumun  sosyal meselelerine  eğilen, fikir ve  görüş beyan eden, fakat aralarında  görüş ve  düşünce  farlılıkları da bulunan iki önemli şahsiyettir.  Bir defasında  Ziya Gökalp,  Yahya Kemal’de, “Harâbîsin harâbâtî değilsin,...

İstismar, “Birinin  iyi niyetini kötüye kullanma, sömürme” demektir. Dinî  değerlerin istismarı ise, bu değerlerden  birini veya bir kaçını çıkarı için  kullanmaktır. Bu nedenle dinî değerleri istismar edenler, gösterişe düşkündürler ve görselliğe daha çok önem verirler, böylece insanları kandırdıklarını zannederler, ama...

Ön yargı, insanların davranışlarını etkileyen faktörlerden biridir ve “Bir kimse veya bir şeyle ilgili olarak belirli şart, olay ve görüntülere dayanarak önceden edinilmiş olumlu veya olumsuz yargı, peşin yargı, peşin hüküm, peşin fikir”leri ifade eder. Bir başka  deyişle önyargı,...

Genellikle insanlar, başkalarını eleştirdikleri kadar, kendilerini sorgulamazlar, öz eleştiride bulunmazlar, bulunmak da istemezler; ama  başkalarında gördükleri kusurları, bazen subjektif bir bakışla, bazen de abartarak tenkit etmekten de geri durmazlar. Buna karşılık kendi hatalarını, kusurlarını, cehaletlerini görmemezlikten gelirler. Atalarımızın “Kendi gözündeki...

“Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı var”, atasözünün internet sitelerinde yer alan  bir  de hikayesi  var. O da şöyle: “Günlerden bir gün Üsküdar’da misafirlerini çok güzel ağırlayarak sohbet eden, insanların keyifli vakit geçirmesini sağlayan bir kahvehane sahibi varmış. Bu kahvehane...

Bu yazı 8 temmuz 2023 yılında kaleme alınmıştır. Hz. Peygamber hayatta iken  tekfirle doğrudan  ilişkisi bulunmayan bir  hadise  ile  nifak  ve  irtidad olayları hariç, Müslümanların birbirlerini tekfir ettiklerine dair dinî kaynaklarda- bildiğim kadarıyla-  kayda değer bir  bilgi  yer almaz. Hz....

Önce bir arkadaşımın anısını sizinle paylaşmak istiyorum: O arkadaşım, bir gün  4-5 yaşlarındaki oğlunun evde oynarken  cebinden beş adet 50 kuruşun düştüğü görür. Oğlu düşen paraları toplarken  babası, “ Oğlum! Bu paraları nereden aldın?” diye  sorar, o da “ Babacığım!...

Ünlü bir kadın yazar olan Maya Angelou, “İnsanlar, onlara ne söylediğinizi unutabilirler; insanlar, onlara  ne yaptığınızı da  unutabilirler, ama  insanlar,  kendilerini  nasıl  hissettirdiğinizi asla unutmazlar” sözüyle, söylenen sözlerden ziyade, davranışların  ne kadar önemli olduğunu ve  insan üzerindeki  etkisini  açıklar. Nitekim...