Prof. Dr. Celal KIRCA

Bir şeyin kavramı, o şeyin bilgisidir. Bu sebeple insanların bütün iradî eylemleri, kazandığı kavramlara bağlıdır ve kavramla­rın kendisi de, elde edilme yolu da karmaşık bir yapı arz etmektedir.  Dolayısıyla her insan,  öğrendiği ve anladığı kavramlara göre düşünce ve  davranış  farklılıklarına...

Güven, İnsanlar arası ilişkilerde olması gereken  en temel ilkelerden biridir.  Daha açık bir  ifade ile insanlar arasında esas olan, insanların birbirlerine güvenmeleri, ihanet etmemeleri,  verdikleri sözde durmaları ve asla  yalan konuşmamalarıdır. Teoride  doğru olan bu ilkenin, maalesef insanların çıkarları söz...

“Aşırı sevgi ve bağlılık duygusuna” aşk denildiği gibi,  “bir şeye  aşırı istek ve  tutkuya” da hırs, deniliyor ve  ihtirâsla aynı anlamı ifade ediyor.  Bu kavramın konularına ve alanlarına göre  olumlu veya olumsuz  bir anlam içeriğine  sahip   olduğu; genellikle de olumsuz...

AFFETMEK ÇOK MU ZOR? İnsanın kendine kötülük ve haksızlık edeni, suç veya günah işleyeni bağışlamasına, af  deniliyor.  Bir başka  ifade ile af,  insanın   yaşanan olaylar  karşısında öfke, kızgınlık ve kırgınlığının hafiflediğini fark etmesi, dolayısıyla  da insanları olması gerektiği gibi...

Türkü formunda  bestelenen “Yolun Sonu  Görünüyor” adlı şiirin bir beytinde, “Bu dünyanın direği yok Merhameti yüreği yok”  denilmekte  ve  bu dünyanın merhametsizliğinden ve yüreksizliğinden şikayet edilmektedir.  “Merhameti ve yüreği” olmayan  bu dünyadan kasıt ise  yaşanan  acılar, olaylar, ıstıraplar, çaresizlikler ve...

Bir arada ve toplu olarak yaşamak zorunda olan insanların, çoğu kez metot farklılıkları, eskileri körü körüne taklit;  olguları ve olayları aynı ölçüde anlayamama; anlayış ve idrak farklılığı; başkalarına hükmetme arzusu; bencillik, kıskançlık ve başkaları aleyhine menfaat sağlama gibi sebepler yüzünden...

TÜİK verilerine göre, evlenenlerin sayısı, 2022 yılında 575 bin 891 iken, 2023 yılında 565 bin 435’ e gerilemiş;  boşanan çiftlerin sayısı ise  2022 yılında 182 bin 437  iken   2023  yılında 171 bin 881 olmuş. Bu istatistikî  bilgi, yaklaşık   üç evlilikten...

İYİLİKTE  YARDIMLAŞMAK VE YARIŞMAK  Kur’an, “iyilik ile kötülüğün bir olmadığını” ifade ederek yapılan kötülüğe iyilikle karşılık verilmesini  tavsiye eder; bununla da  yetinmeyerek Müslümanların iyilikte, hayır işlerinde  ve  takvada yardımlaşmalarını, hatta yarışmalarını  da ister. Buna karşılık  günahta  ve düşmanlıkta yardımlaşmalarını da...

Cehalet, dün olduğu gibi bugün de  insanlığın  en önemli  sorunlarından biridir ve belki de mevcut sorunların en başında  yer almaktadır. Nitekim Kur’an’da  ilmin ve  öğrenmenin öneminden, cahilliğin ise kötülüğünden  söz edildiği ve insana “Bilmediğin şeyin ardına düşme, doğrusu  kulak, göz...

Her çağın kendine özgü, dinî, ahlakî, ilmî,  siyasî, iktisadî  ve sosyal  sorunları olmuştur  ve olmaya da devam etmektedir. Ancak   bunlar arasında ahlakî sorunların geçmişte günümüzdeki kadar dikkat çekici bir  konuma  gelip gelmediği bilinmese de, günümüzde ciddi bir sorun haline geldiği...

Günümüzde bazı  kişilerin,  özellikle de  hedonizmin etkisinde kalan  ve bu nedenle de    kurallara ve özellikle de dinî kurallara karşı antipati duyan, hatta karşı çıkan  gençlerin “Öğüt verme, örnek ol” dedikleri  görülüyor.  Analiz edildiğinde bu sözün,  gerçeğin  sadece yarısını ifade ettiği,...

Kur’an, kendi ana misyonunu hayatın her alanında insanlara” hidayet/ yol gösterme/ kılavuzluk etme” olarak  açıklar. Bu nedenle onun “hidayet” inin, sadece iman, ibadet, ahlak ve hukuk   konularıyla sınırlı olmadığı,  bilakis  tarihî, siyasî, iktisadî, ilmî, kültürel vs. gibi  alanları da  kapsadığı  ...

Merhum Ali Fuad Başgil, “İlmin Işığında Günün Meseleleri” isimli  kitabında  şu görüşlere  yer verir: “Kanaatim şudur ki, biz Türkleri, gerek fert ve gerek cemiyet olarak, Garplılardan ayıran ne zekâ, ne kabiliyet, hatta ne de çalışkanlıktır. Kudret eli, Türk’e, terakkinin temel...

Doğruluğun ölçütünü, zaman, mekan ve şahıslarda arama yerine,  Hz. Ali’nin “Hakikati insanlarla tanımayın, önce hakikati tanıyın ki, insanları onunla tanıyasınız”  sözünde  olduğu gibi  ilke ve kurallarda aradığımızda, doğru  yöntemi de öğrenmiş ve uygulamış  oluruz. Zira  amaçlarımızın doğruluğu  kadar, o amaçlara...

İnsan biyolojik, sosyal ve kültürel niteliklere sahip olan tek canlıdır.  Dolayısıyla seçme hürriyetine sahiptir.   İnsanı diğer canlılardan ayıran en önemli özelliği de onun sosyal bir varlık oluşudur.  Nitekim o, bir yanda sempati, sevgi, saygı, anlayış, ihsan, merhamet, onur, tevazu, af...

“İyilik”, “Karşılık beklemeden yapılan yardım, lütuf, kerem ve ihsan” olarak tanımlanıyor. Dolayısıyla iyilik yapan insana da “iyi insan” deniliyor.  Bu nedenle insanların arzu ve isteklerini yerine getiren, onlara yardımda  bulunan ve bir şekilde  faydası dokunan herkes, günümüzde iyi insan olarak ...

Allah Teâlâ, insanların yaptıkları işlere dikkat çekerek “Her birinizin yaptığı işler farklıdır” der ve sahip olduklarından  verenler ile vermeyenleri; haramlardan  sakınanlarla sakınmayanları; “hüsna”yı /en güzel sözü/kelime-i tevhidi  tasdik edenlerle etmeyenleri de  bu farklılığa örnek olarak  verir ve  daha  önemlisi  her...

İslâm’ın ilk dönemlerinde sıkça  tartışılan “amel imanın bir parçası mıdır, değil midir?”. Konusu kadar olmasa da, günümüzde tartışılan önemli  konulardan biri de din-ahlak ilişkisidir. Ahlak, dinden midir, değil midir? Diğer bir ifade ile ahlak, dinin bir parçası mıdır, değil mididir?...

Haz, “acının karşıtı olarak  hoşlanma ve  tat alma” demektir. Hoşnutluk ise “bir  şeyden duyusal, ya da ruhsal/manevî sevinç duyma”  anlamlarında kullanılmakta. Anlık veya  sürekli olmak üzere ikiye  ayrılmaktadır.  Dolayısıyla hayatın anlamını,  “haz” da  arayan dünya görüşüne “hazcılık/hedonizm” adı verilmektedir. Bunun...

“Unutma, önceden öğrenmiş olduğumuz bilgi, beceri ve nesneleri hatırlama ve tanıma yetisinin  geçici veya sürekli olarak yitirilmesi” demektir.   Bu da  uzun süre  kullanılmayan, yada “hatırlandıkça üzüntü, rahatsızlık veren anı, kişi ve bilgilerin bilinçaltına atılması” anlamına gelmektedir.   Diğer bir ifade  ile...

İnsanlık, tarihî süreç içinde devrim niteliğinde üç önemli aşamadan geçerek bugünkü kültürel, sosyal ve ekonomik seviyesine ulaşabilmiştir. Bu üç önemli aşama sırasıyla tarım, sanayi ve bilişim dönemleridir. Her dönem kendi toplum yapısını, kültürel dokusunu ve medeniyet anlayışını oluşturmuştur. Nitekim tarım...

Dünyevîleşme, sekülerizm kavramının Türkçe karşılığıdır. Her ne kadar  farklı tanımları yapılsa da dünyevîleşmeyi,  genel hatlarıyla ahireti ve dinî kuralları  fazla dikkate almayan, önemsemeyen, araç değerleri amaç  edinen  bir düşünce ve davranış tarzı olarak tanımlamak mümkündür. Nitekim iyi analiz edildiğine dünyevîleşmenin...

Aşıkpaşaoğlu Tarihi’nde şu  bilginin de yer  aldığı görülüyor:. Fatih Sultan Mehmet,  ordusu ile birlikte Uzun Hasan’ın anası Sârâ Hatun’u da yanına alıp  Bulgar Dağı’ndan Trabzon’a  gitmek için yola koyulur.  Fatih  bu dağın pek çok yerini yaya yürür. Sonunda Trabzon’a varırlar....

İslâm’ın bir normu ve bir de formu vardır. Kur’an normu/özü, sünnet de formu/şekli belirler. Samimiyet ve ihlas ise  dinin “öz” ünü ifade eder ve bu özü de “takva” temsil eder.  Nitekim Hz. Peygamber’in “Din samimiyettir”  sözü,  bu öze işaret ederken,...

Kur’an’da, iki farklı Müslüman tipinden ve kişilik özelliklerinden söz edildiği görülür.  Bunlardan biri, İslâm’ı kabul eden,  onu tanıyan, fakat imanı tam olarak kalbine yerleşmemiş olan Müslüman tipi, diğeri ise İslâm’ı kabul eden ve  bütün benliği ile ona inanan Müslüman tipidir....

Atomik/parçacı değil de bütüncül bakış açısı ve sistematik  bir düşünce ile Kur’an’ı anlamaya  çalıştığımızda, onda İslâmî hayat için öngörülen kuralların, barışta ve  savaşta olmak üzere iki farklı  alana yönelik olduğu, fakat bu kurallardan  önemli bir  bölümünün hem barışta, hem de...

“İpe un serme” deyimi, Nasrettin Hoca’nın bize bir armağanıdır. “Yapılması gereken bir iş konusunda türlü bahaneler üreterek ve bazı sebepler ileri sürerek işe engel  olmayı” ifade eder. “Bir gün komşusu Nasrettin Hoca’nın kapısını çalar.  Ve ona,  ‘Hocam evde  çamaşır yıkandı,...

İnsan, zamanla kayıtlı bir varlık. Ömrü, doğumu ve ölümü ile sınırlı. Bu nedenle zaman,  Müslüman için  çok önemli. Çünkü Müslüman, yaptıklarının karşılığını bir gün  mutlaka göreceğini bilir ve  buna inanır. Bu nedenle de hayatını iyi ve doğru yaşamak ve iyi...

DİNÎ İLİMLERDE BİR GELECEK TASAVVURU OLUŞTURULABİLİR Mİ? İslami kültürümüzü, sadece tekrar etmek, yüceltmek ve günümüze taşımak, çağdaş problemlerimizi çözmeye yetmemektedir. Zira geçmişten günümüze intikal eden İslamî kültür, büyük oranda “Epistemik Cemaat” kültürünü yansıtmaktadır. Bu durumun, günümüzde cemaatçi bir toplum modelini benimseyen...

Belagat, Arap Edebiyatında bir sanattır. Ve  “Mukteza-i hale göre ( yaşanan duruma göre) söz söyleme” sanatı olarak tanımlanır. Sözün yerinde ve adamına göre söylenmesini ifade eder. Nitekim  Kur’an’da da bu edebî sanatın bir araç olarak kullanıldığı, dolayısıyla ayetlerin  nüzul sebeplerinin...

MÜSLÜMAN ‘HÂDÎ’YE Mİ MUHTAÇ ‘MEHDİ’YE Mİ ? İnsanoğlu, kategorik olarak iki ana kaynaktan bilgi elde eder. Bunlardan birincisi, kaynağı insan olan ve insanlar tarafından üretilen bilgiler; ikincisi ise kaynağı Allah olan ve “vahiy” yoluyla gelen bilgilerdir. İnsan, doğru, güzel ve...

İnsan, önemli ve değerli bir varlık. Bu önem ve değer onun diğer varlıklar karşısındaki konumdan ve ontolojik yapısından kaynaklanıyor ve Müslüman için bu durum,  bundan  daha da öte bir anlam ifade ediyor. Zira Kur’an, insanın mahlukatın pek çoğundan üstün olduğunu,...

Kavramsal olarak “izlenen yol, yöntem, örnek alınan uygulama, örf ve gelenek”  anlamlarına gelen “sünnet”, Hz. Peygamber için kullanıldığında, onun uygulamalarını ve gittiği yolu tanımlar. Dolayısıyla sünnetin ne olduğunu anlamak için Hz Peygamber’in konumunun iyi analiz edilmesi gerekiyor, zira çoğu kere...

Kur’an’da cennete “vâris” olacak olan kişiler ile yeryüzüne “vâris” olacak kişilere dair dikkat çekici bilgilerin yer aldığı görülmektedir.  Buna göre de cennete/ Firdevs’e vâris olacak kişilerin,  mümin oldukları;  namazlarını  aksatmadan huşû içinde kıldıkları; boş sözlerden, faydasız işlerden uzak durdukları;   zekatlarını...

Dünün sebepleri, bugünün sonuçlarıdır; bugünün sonuçları da geleceğin  sebepleri olacaktır. Bugün İslâm alemi  neden perişan, birlikten  ve güçten yoksun bir durumda. Bunun sebeplerini iyi tahlil edip anlayabilirsek şayet, gelecek için  olumlu adımlar atabilme imkanı da elde  etmiş oluruz. Aksi takdirde...

Bilim, bilindiği üzere, olgusal, mantıksal, genelleyici, seçici ve değişken sistematik bilgilerdir. Her bilim dalı, kendi alanına giren olguları tespit eder ve açıklar ve tasvir eder. Bilim, nesnelerle ve olgularla tikel olarak (parça parça) uğraşır. Bunları parçalayıp ayrı ayrı konu edinir....

“Başkalarının gösterdiği saygının dayandığı kişisel değerlere, şeref ve itibar”a onur, deniliyor. Kişisel değerler ise, “insanın kendine karşı duyduğu saygı, şeref, öz saygı, haysiyet ve izzetinefis” olarak açıklanıyor. Diğer bir ifade ile kişisel değerler, insanın kendine olan saygısını, haysiyetini ve...

(Geçen haftaki yazının devamı) Tarih 11 Nisan 1913. Akif’e göre Kur’an-ı Kerîm, her şeyin çaresini gös­termiştir. O da: “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” (Zümer, 39/9) ayetinde ifade edilen bilgi idi. İn­san bilgi vasıtasıyla, bütün problemlerini çözebilir, kendisine bir çıkış...

Bu yazı, 1990 yılında  yayımlanmış makalenin bir bölümüdür ve 1912-1914 yıllarında İslâm aleminde yaşanan sorunların ve  acıların sebeplerini   ele alıp Kur’an’dan çözüm  yolları arayan Mehmet Akif’in, düşüncelerini  yansıtan bir  muhtevaya sahiptir.  Mehmet Kaplan’ın ifadesiyle “Akif’in ele aldığı tarzda bir İslâmiyet,...

“Davranışlarımıza yön veren, uyulması gereken ilkelere” kural deniliyor.  Bu kurallar,  sadece davranışlarımıza değil, aynı zamanda ilim, sanat ve düşünce  dünyamıza da yön veriyor,  emredici ve yasaklayıcı  ilkeleri içeriyor.  Bu nedenle kurallı bir hayat, toplumun düzenini, huzurunu ve güvenliğini  sağlayan temel...

Çağımızın temel sorunlarından biri de açlıktır, bir başka ifade ile  açlık, geçmişte olduğu gibi bugün ve yarın da insanoğ­lunu en fazla düşündüren ve endişelendiren konuların başında yer almaktadır.   Nitekim BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ve Dünya Gıda Programı (WFP) küresel...

Kur’an, insanı muhatap alır ve ona Allah- insan, insan-insan ve insan-kainat ilişkilerine dair yönlendirici ve düzenleyici bilgiler verir. Bu bilgilere  de “Kur’an mesajı”  deniliyor.   Bu mesajların ise ya doğrudan veya dolaylı olarak verildiği; dolaylı mesajların da genellikle peygamberlerin, özellikle de...

Merhamet,  “Acıma duygusu, bu duygunun etkisiyle yapılan iyilik, lütuf” demektir ve Allah’ın bütün yaratılmışlara olan lütuf ve ihsanlarını ifade  eden rahmet kavramıyla da aynı anlamda kullanılır. Bu  kavram,  aynı zamanda insanları, hemcinslerine ve diğer bütün canlılara  karşı duyarlı olmaya ve...

Hâricîlik, İslâm tarihinde ilk defa merkezî otoriteye başkaldıran ve kabilecilik rûhunu (bedeviliği) tekrar hâkim kılmak isteyen siyasî anlayışın dinî bir kisveye bürünerek ortaya çıkma­sı ve kendini, yönetime sahip çıkan büyük kitleden ayırma hareketidir. Hâricî, kelime anlamı itibariyle hariçte olan, kendini...

İnsan, giyinmek, beslenmek ve barınmak zorunda olan bir varlıktır. Ancak insanoğlu,  bu ihtiyaçlarını her zaman ta­biatta hazır halde bulamaz, dolayısıyla da çalış­mak, üretmek ve ürettiği şeyleri de pazarlamak zorundadır. Bu sebeple in­sanoğlunun, toplum halinde yaşamaya başladığı andan itibaren aralarında iş...

İnançlarımızı oluşturan ve buna göre hayat tarzımızı şe­killendiren referanslarımızdır; hatta bundan öte o referanslarımı­zı anlayış ve yorumlayış tarzımızdır. Zira anlayış ve yorumlayış tarzımız, nasıl hissettiğimizi, nasıl düşündüğümüzü, nasıl an­ladığımızı ve bu konudaki kişiliğimizi de tayin ve tespit eder. Bu sebeple...

Şâir, “Edep bir tac imiş nûr-i Hudâ’dan, Giy ol tacı emin ol her beladan” der.  Zira edep, “İyi tebiye, naziklik, usluluk, zariflik toplum töresine uygun davranma”; “İyi ahlak, incelik, utanmak, sıkılmak”anlamlarına geliyor. Çoğulu âdabtır. Edep aynı zamanda Arapça’ da “edebiyat” anlamına...

Öyle görülüyor  ki pek çok insan, niçin yaratıldığını bilmiyor, düşünmüyor ya da düşünmek istemiyor. Buna karşılık bazı insanların bu  konuya kafa yordukları, araştırdıkları ve  bazı sonuçlara ulaştıkları anlaşılıyor.  Konu ile ilgili eserlerde insanın  yaradılış amacının “kulluk” olarak zikredildiği ve “Ben...

Kur’ân, insanlara tek  bir Allah’a inanmalarını sağlayacak bilgiler verir;  kainatı ve içindekileri  de  O’nun varlığına bir  delil  olarak sunar. Bu deliller, bakan ve gören göze göre, bazen bir çiçekte, bazen bir kuşta, bazen bir geze­gende ve bazen de yıkık bir...

  “Bir toplumda, eskiden kalmış olmaları dolayısıyla saygın tutulup kuşaktan kuşağa iletilen, yaptırım gücü olan kültürel kalıntılar, alışkanlıklar, bilgi, töre ve davranışlar” a gelenek adı verilmektedir. Dinî anlamda ise gelenek, dinin ortaya koyduğu ilke ve kuralların, tarihi süreç içinde...

Bir sohbet esnasında  belediyede görevli üst düzey bir bürokrat bana “ Hocam ben okumuyorum” demişti.  Ben de ona “ Niye okumuyorsun? “diye  sormuştum. O da  bana “Okursam bilgim artacak, bilgim artınca da  sorumlu olacağım, sorumlu olmamam için  okumuyorum. Böylece  daha...

Şayet Hz. Peygamber döneminde  yaşayan biri olsaydık, onun   12 yıl 5 ay ve 13 gün Mekke’de; 9 yıl, 9 ay ve 9 gün ise Medine’de, olmak üzere toplam 23 yıl pey­gamber olarak yaşadığına;  bu süre içinde Kur’ân’ın  parça par­ça indirildiğine...

Geleneksel ayet merkezli Kur’an yorumlarından konu merkezli Kur’an yorumlarına yöneliş, henüz emekleme safhasında olsa da Kur’an’ın muhtevasını  konu olarak ele alıp   bir bütünlük içinde anlama ve açıklama çabası içinde  olması  sebebiyle  tefsirde önemli bir  konuma sahiptir.  Zira geleneksel  ayet merkezli...

Her insan, güler yüz ve tatlı dilden, iltifattan, kendisi için yapılan fedakârlık ve yardımlardan az veya çok etkilenir ve bunlardan da bir ölçüde memnun kalır. Zira bu tür tavır ve davranışlar,  insana değer verildiğini ve ona düşmanca bir tavır takınılmadığını...

  Kur’an’da mesajların, ya  doğrudan; ya da kıssalar, darb-ı meseller ve bazı hatırlatmalar üzerinden verildiği görülür. Kureyş suresi de  hatırlatma ile ilgili surelerden biridir ve öncelikle Kureyş’e, sonra da bize verilmek istenen önemli mesajları  ihtiva etmektedir.  Surede şöyle denilmektedir: “Madam...

Sosyal hayatımızı bir aysberge benzetecek olursak,  bu buz dağının  görünen kısmında,  kadın ve  töre cinayetleri, aldatmalar, hileli satışlar, adam kayırmalar, gençler arasında da gittikçe yaygınlaşmakta olan madde bağımlılığı vs. gibi daha pek çok  olumsuz örneklerin bulunduğunu;  içki, kumar, zina gibi...

İslâm, müntesiplerinden koyduğu kurallara uyulmasını ister. Bu nedenle de her Müslüman, sahip olduğu bilgi birikimi ölçüsünde  bu kurallara  uyduğunu ve İslâm’ı yaşadığını düşünür. Ancak bu  düşünce  ne kadar doğrudur?  Kur’an’da  yer alan ilkeleri ölçüt  aldığımızda,  acaba yaşadığımız İslâm’ın ne kadarı ...

  Üzerinde yaşadığımız yeryüzü ile güneş sistemi ve diğer bütün yıldızlar arasında ince bir ahenk ve eşsiz bir uyum mevcuttur. Öyle ki, yeryüzünün ölçü ve nispetlerinden herhangi birinde meydana gelecek en küçük bir değişiklik ihtimali bile yalnız dünyayı değil, bütünüyle...

Tarihî süreç içinde  akıl ile ilgili olarak  farklı tanımların yapıldığı ve  bunlar arasında “Düşünme, anlama ve kavrama gücü”  tanımının daha yaygın olduğu görülüyor. Diğer bir ifade akıl, insanı insan yapan, onun her türlü aksiyonlarına anlam kazandıran ve ilâhî emirler karşısında...

  İnsan eşini, işini, aşını ve dinini seçebilir. Ama anne babasını, akrabasını, cinsiyetini, ırkını seçemez. Çoğu zaman komşusunu ve iş arkadaşını da seçemez. İnsan,  fıtri yapısı gereği asla yalnız yaşayamaz ve daima birine ihtiyaç duyar. Bu ihtiyaç onun için doğumundan...